روزنامه فرهنگی،اجتماعی،سیاسی،اقتصادی و ورزشی

زاینده رود

پربازدیدترین اخبار

حال و هوای محرم در اصفهان

عزایی به قدمت یک تاریخ

کد خبر : 7909
۱۳۹۷/۰۶/۲۱ - ۱۰:۳۳
کوچه های کاهگلی بوی تو را دارد. رنگ عزایی به قدمت تاریخ، گریه هایی که هنوز هوا را مرطوب عشق تو کرده است، چشمانی که به قدمت چندین قرن عزادار ظلمی است که تو را شرحه شرحه کرد. تاریخ چه روسیاه است از جور نوشتی که بر تو گذشت و ثانیه ها هر چقدر بگذرند نمی توانند سیاهی دامن تاریخ را از لکه ننگ کشته شدن تو و یارانت بزدایند. در لابه لای همه این سال ها شهر در رسای تو گریسته است و خورشید هر غروب خجل از ظلمی که بر تو گذشته سرخ فام به خواب رفته است.
عزاداری دیرینه اصفهان در محرم
اصفهان از جمله شهرهایی است که آیین ها و عزاداری های حضرت اباعبدا... الحسین(ع) با شور و نوای خاصی در آن برگزار می شود و این مراسمات قدمت تاریخی زیادی دارد. به دلیل اهمیت و رونق اصفهان در دوره های مختلف حکومت ها به خصوص پس از صفویه، همواره مراسم عزاداری محرم و صفر به صورت فراگیر و با آداب خاصی در آن اجرا می شود و حتی برخی از ویژگی های منحصر به فردی نیز برخوردار هستند. اصفهان در دوران خلیفه دوم توسط ابوموسی اشعری فتح شد. امویان با تبلیغات گسترده، مذهب تسنن را در اصفهان حاکم کردند. در قرن چهارم هجری باتلاش‌های صاحب بن عباد، وزیر شیعی برجسته‌ آل بویه و در قرن هفتم با مجاهدت‌های علمی عماد الدین طبری، تشیع در اصفهان جایی پیدا کرد تا آنجا که در قرن هشتم سلطان محمد خدابنده شیعه شد و مکتب تشیع را در اصفهان گسترش داد. با شکل گیری صفویان، اصفهان نیز مانند دیگر شهرهای ایران به تشیع روی آورد و بی شک سابقه اکثر رسوم مذهبی اصفهان از جمله محرم از همان دوره است . امروزه محرم در اصفهان یکی از زیباترین چهره های فرهنگی را به تصویر می‌کشد.

خانه های تاریخی مخصوص روضه امام حسین(ع)
در زمان قاجار نیز عزاداری ها به دلیل حمایت شاهان قاجار به صورت وسیعی برگزار می شده است. ناصرالدین شاه که سخت خود را شیفته معصومین و به ویژه امام حسین(ع) نشان می داد شاید بیش از دیگر شاهان قاجار خود را پایبند به عزاداری عاشورا می دانست. او در طول دوران سلطنت خود با ساخت تکیه دولت که گفته می شود بر اساس ساختمان«رویال البرت هال»  در لندن طراحی شده بود هر شب مراسم روضه خوانی و سوگواری برگزار می کرد. در این میان مورخان علاقه زیاد شاه به اجرای نمایش تعزیه را دلیلی بر بنای تکیه دولت در دوره او می دانند. بسیاری بر این باورند که دوره قاجار بیشترین تنوع در گونه های عزاداری را مرسوم کرد، چرا که علاوه بر شبیه خوانی و تعزیه، بر پایی سقا خانه، تیغ زنی، سخنوری، مراسم دفن شهدای کربلا، مراسم تشت گذاری و... در این دوره مرسوم شد. در اصفهان در زمان قاجار نیز مراسم روضه خوانی در ماه محرم و صفر رونق زیادی داشت و هر ساله خانه های معروفی در سطح شهر علاوه بر تکایا به برگزاری مراسم عزاداری می پرداختند که برخی از مهم ترین این خانه ها تا به امروز شاهد برگزاری مراسم روضه و عزاداری است که شاید می توان آن را یکی از منحصر به فرد ترین ویژگی های عزاداری در اصفهان دانست.این خانه ها که قدمتی تاریخی دارند معمولا به دلیل رخ دادن یک اتفاق و یا وصیت صاحبان آنها سال هاست که در دهه اول محرم شاهد برپایی عزاداری و ورود خیل مشتاقان به آنهاست. در یکی از بافت‌های قدیمی اصفهان در چهار باغ پایین، کنار سقاخانه‌ای کوچک، این  روزها محل رفت و آمد عزاداران حسینی است که همه به خانه تاریخی و قدیمی «بنکدار» که حالا حسینیه شده می‌روند؛ خانه‌ای میراثی از دوره قاجار که تاکنون صاحبان آن خادمان حسینی بوده‌اند. خانه «زرگرباشی» نیز یکی از همان خانه‌هایی است که همانند خانه بنکدار سابقه 150 ساله عزاداری دارد و هر ساله نیز مردم از دور و نزدیک به این خانه می‌آیند. در خانه زرگرباشی هیچ‌گاه عزاداری قطع نشده و هرساله این فریضه توسط بازماندگان بانی برگزار می‌شود. علاوه بر این دو عمارت «انگورستان ملک» نیز به عنوان یکی از کاخ هایی است که درآن مراسم عزاداری بر پا می شود.پیشینه این باغ به زمان نادرشاه افشار باز می‌گردد. در زمان ناصرالدین شاه قاجار این باغ در اختیار مسئول امورمالی حکومت اصفهان درآمد و در آینده فرزند این شخص به نام حاج محمدابراهیم خان که به «ملک التجار» معروف بود بنای انگورستان را راه اندازی کرد و به برگزاری مراسم سوگواری و تعزیه اختصاص داد.

آداب و رسوم سوگواری در زمان صفویه
شروع و اوج گیری عزاداری های سازمان یافته و سرو سامان دادن به آن را می توان مربوط به دوران صفویه دانست و به علت اینکه اصفهان مرکز این حکومت بود، عزاداری ها در اصفهان برای چند صد سال زیر سایه حکومت صفویان با آداب و رسوم زیادی به اجرا در می آمد. در دوره صفویه در مراسم سوگواری، روضه خوانی معمول بود. عنوان روضه خوانی از نام یکی از کتاب های «حسین واعظ کاشفی» به نام «روضه الشهدا» گرفته شده است. مراسم عزاداری ماه محرم و عاشورا در دوره صفوی انجام می گرفته؛ اما اجرای مراسم تعزیه یا شبیه خوانی در این دوره معمول نبود. در مراسم عزاداری در دوران صفویه قمه‌زنی رایج بوده است. در روز عاشورا قمه زنان ابتدا سر خود را با تیغ می تراشیدند و بعد با قمه به سرخود می کوبیدند.«تاورنیه» که در جریان سفر خود به اصفهان در حضور شاه سلیمان ناظر مراسم سوگواری ماه محرم بوده، می نویسد: «شاه سلیمان ساعت ۷ صبح در وسط تالار جلوس کرده و بزرگان همه به پا ایستاده بودند. مسئولیت برپایی نظم به «بیگلربیگی» سپرده شده بود. بعد از آن سواری مسلح به تیر و کمان و شمشیر وارد شد و هفت سوار دیگر از عقب او آمدند که هر یک نیزه ای در دست داشتند و به هر نیزه سر بریده‌ای دیده می شد، آن سرها متعلق به ازبکان بود. پس از آن حدود سیصد نفر از پناهندگان عثمانی وارد میدان شدند و تقاضای پناهندگی کردند و شاه با تقاضای آنان موافقت کرد.بعد از آن بیگلربیگی شروع به داخل کردن دسته ها کرد. هر دسته عماری داشت که هشت تا ده نفر آن را حمل می کردند و در هر عماری تابوتی گذاشته و روی آن را با پارچه زری پوشانده بودند. در بعضی از عماری ها طفلی شبیه نعش بود و کسانی که دور عماری را احاطه کرده بودند گریه و زاری می کردند. این اطفال شبیه دو طفل (احتمالا مسلم بن عقیل) یا طفل امام حسین (ع) بودند که بعد از شهادت امام، به شهادت رسیدند.زمانی که دسته ها و جمعیت در میدان پر شدند به رغم ممانعت بیگلربیگی باز چند نفر بنای دعوا گذاشتند زیرا اظهار شرارت و رشادت را در حضور شاه برای خود افتخار می دانستند و عقیده داشتند اگر در آن موقع کشته شوند شهید محسوب می شوند. بیگلربیگی برای جلوگیری از بی نظمی فورا دستور داد پنج فیل از میان منازعان عبور دادند و نزاع را متوقف کرد. مراسم تا ظهر به طول انجامید و پس از آن شاه تالار را ترک گفت. مردم و دسته ها از میدان حرکت کرده و تمام آن روز عماری ها را در شهر گرداندند ولی هر وقت دو دسته به یکدیگر می رسیدند به منظور جلو و عقب رفتن با هم دعوا و نزاع می کردند و سر و دست یکدیگر را می شکستند. اسلحه آنان چماقی شبیه دیلم بود و مجاز به حمل شمشیر و یا اسلحه دیگری نبودند».

نوحه خوانی در بازار
اگر چه در سراسر ایران رسم است که بازاریان به نشان عزا، دکان های خود را تعطیل کنند؛ اما در کمتر شهری مانند اصفهان می توان عزاداری های پر رنگی در بازار یافت. عزاداری در بازار از زمان صفوی و با پایه گذاری شکل امروزی بازار و سازمان دهی شغل های مختلف شکل گرفت؛ اما در اواخر دوره قاجار و ابتدای پهلوی بازار به محل اصلی عزاداری در اصفهان درآمد. تیمچه‌ها و سراهایی همچون سرای «گلشن» و تیمچه «ملک» از دوره صفویه و قاجار وقف روضه‌خوانی شده بودند. در وقف‌نامه سرای گلشن نوشته‌شده که هرساله بخشی از درآمد آن وقف ارباب نجف شود. تیمچه ملک هم از دوره قاجار و زمانی که تحت تملک ملک التجار بوده هرساله 6روز مراسم روضه‌خوانی داشته است. تا پیش از پهلوی، عزاداری ها در بازار به روضه خوانی و گاه بر گزاری تعزیه خلاصه می شد؛ اما از دهه  30عزاداری به شکل کنونی برای اولین بار اجرا شد .گفته می شود اولین هیئتی که برای عزاداری به بازار آمد، هیئت بنی فاطمه اصفهان بوده است و به‌تبع آن در سال‌های بعدی، هیئت‌های دیگر مثل هیئت حضرت سجاد(ع) محله طوقچی با سرهیئتی حاج اکبر مظاهری و هیئت رضوی خیابان کمال و هیئت جواد الائمه محله نشاط در بازار حرکت می‌کردند.

عزاداری تاریخی در شهرستان های اصفهان
در گذشته سه مجلس مهم عزاداری در کاشان در استان اصفهان شهرت داشته است، از جمله مجلس روضه خوانی بیت آیت‌ا...مدنی که بیش از دو قرن نسل به نسل بر پا می‌شود.دومین مجلس روضه‌خوانی همه ساله در بیت«آیت‌ا... یثربی پشت مشهدی» در مسجد حبیب ابن موسی (ع) برپا می‌شود و یک قرن از سابقه برپایی آن می‌گذرد.سومین مجلس در مسجد «درب یلان» از طرف مرحوم«حاج ارباب حسن تفضلی» دو قرن پیش، از پدر وی به یادگار مانده است که هنوز همه ساله برگزار می‌شود.بنا بر سنت دیرینه، دسته‌ های سینه‌زنی هیئت‌های عزاداری کاشان باید در لیالی و ایام عاشورای حسینی از بازار سرپوشیده این شهر عبور کنند زیرا بر این باورند هیئتی که از بازار نمی‌گذرد، عنوان و اعتبار هیئتی ندارد.یکی از عزاداری‌های سنتی کاشان،«عزاداری سقایی» است که قرن‌ها بین شیعیان خاصه در کشور ایران و عراق رایج بوده و به تدریج فراموش شده، ولی در کاشان و برخی نقاط همچنان پا برجا مانده است. علاوه بر کاشان در شهرستان نطنز، نیز هر ساله مراسماتی برگزار می شود که قدمتی چند صد ساله دارند. جغجغه زنی، نخل گردانی، تعزیه‌خوانی، پخت نان عباسعلی و بازگشایی خانه عَلم و ... از جمله این مراسمات است.همزمان با آخرین جمعه پیش از ماه محرم‌الحرام، تمامی حسینیه‌های نطنز خیمه‌های عزاداری خود را برافراشته می‌کنند و هیئت‌ها و حسینیه‌های خود را برای عزاداری آماده می‌کنند.شب تاسوعا یا همان شب نهم محرم، در مسجدی به نام  مسجد «یسمان» مراسمی برگزار می‌گردد که « ذاکری » نام دارد و به این صورت است که مردم این محله در مسجد جمع شده و نوحه‌هایی را با آهنگ‌های خاص و سبک‌هایی از ابیانه قدیم با خود زمزمه می‌کنند.مراسم سنتی سوگواری حضرت اباعبدا...الحسین (ع) در روز تاسوعای حسینی با عنوان جغجغه زنی در روستای تاریخی ابیانه با حضور اهالی این روستا با حال و هوای خاصی برگزار می‌شود.آغاز نوحه‌خوانی، با صدای چک‌ چک و به هم خوردن جغجغه‌های چوبی آغاز می‌شود که فضای خاصی را ایجاد می‌کند. در آغاز مراسم جغجغه زنی، برخی اهالی روستا دسته دسته در کوچه‌ها قدم می‌زنند و در مقابل خانه‌هایی که خیرات و نذری دارند، می‌ایستند و پس از احوال‌پرسی با صدای بلند فاتحه‌ای می‌خوانند و سراغ خانه بعدی می‌روند. یکی دیگر از آیین های تاریخی، مربوط به برگزاری مراسم روز ششم امام حسین(ع) در روستای برزک کاشان است که قدمتی 400 ساله دارد . در روز ششم پس از عاشورا، بانوان برزکی، سینی و مجمعه خود را پر از خشکبار محصولات باغ‌های خود کرده و بر سر می گیرند و با اشتیاق خاصی به حسینیه می‌آورند تا میهمانان حسینی بر سر سفره‌ای مقدس و معنوی بنشینند و با قرائت قرآن و دعا و مرثیه‌خوانی به سوگ بنشینند.
 
نویسنده : مرضیه محب رسول