روزنامه فرهنگی،اجتماعی،سیاسی،اقتصادی و ورزشی

زاینده رود

استاد دانشگاه اصفهان و متخصص اقلیم شناسی در گفت وگو با «زاینده رود» مطرح کرد:

زاینده رود نخشکید، خشکانده شد

کد خبر : 9629
۱۳۹۷/۱۱/۲۳ - ۱۶:۰۸
در خاطرات زمستانی قدیم پدربزرگ هایمان همیشه صحبت از بارش برف های چند روزه و طغیان زاینده رود به دلیل بارش های بهاره وجود دارد. روزهایی که آسمان بی وقفه می باریده و خشکسالی برای اصفهان واژه ای بدون مصداق بوده است؛ اما حالا چه شده که یکی از پر آب ترین مناطق ایران خشکیده و ماه ها بدون بارش چشم‌مان به آسمان خشک می شود. این همه تغییر را می توان مصداقی بر تغییرات اقلیمی دانست؟ آیا احتمال دستکاری انسان در تغییرات آب و هوایی وجود دارد؟
 تغییرات اقلیمی در ایران بسیار گسترده است این را می توان از خشک شدن برخی از مهم‌ترین و بزرگ ترین رودها و دریاچه های کشور هم فهمید. روزهای طولانی بی بارش در یک منطقه و باران های سیل آسا در جای دیگری از کشور همه نشان از تغییراتی تخریبی دارد که زنگ هشدارها را به صدا درآورده است. هر چند هنوز هم دستکاری  در طبیعت و دست اندازی به منابع زیر زمینی در کشور ادامه دارد. بر اساس جدید ترین رده بندی( شاخص عملکرد تغییراقلیم) که به تازگی منتشر شده است ایران در کنار عربستان و آمریکا کمترین مقابله را با تغییرات آب و هوایی در دنیا انجام می دهند . آخرین آماری که از این شاخص‌ها منتشر شده  نشان می‌دهد که وضعیت جنگ با تغییراقلیم در دنیا اصلا خوب نیست، هیچ کشوری در این فهرست نمره کامل را نگرفته است و ۳ کشور اول در این رابطه سوئد، مراکش و لیتوانی هستند. کارشناسان اقلیم شناسی معتقدند تحریم‌های آمریکا نه تنها باعث افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای ایران در سال‌های بعدی می‌شود بلکه میزان سرمایه‌گذاری‌ روی انرژی تجدیدپذیر این کشور را هم کاهش می‌دهد. تغییرات آب و هوایی در اصفهان به عنوان یکی از استان های در گیر در خشکسالی نیز به خوبی مشهود است . در این رابطه  گفت وگویی  با دکتر سید ابوالفضل مسعودیان، دکترای جغرافیا و اقلیم شناسی و استاد دانشگاه اصفهان  صورت گرفت  تا  تلاشی باشد  برای یافتن پاسخ هایی در مورد چرایی تغییرات آب و هوایی و علل خشکسالی مداوم در استان اصفهان .
تغییر اقلیم دقیقا به چه معناست؟
برای پاسخ به این پرسش ابتدا باید بدانیم اقلیم به چه معناست. اقلیم یا آب و هوا، محصول همکاری پنج دستگاه بزرگ در طبیعت است.  اول هواسپهر یعنی هوایی که گرداگرد زمین را فراگرفته و تمامی فرآیندهای جوی مانند باد و ابر و بارش در آن رخ می‌دهد؛ مثلا چون در اصفهان جریان هوا در هواسپهر عمدتا از بالا به پایین است شرایط برای تشکیل ابر و بارش فراهم نیست و به همین دلیل اصفهان بارش اندکی دریافت می کند و آب و هوایی کم بارش دارد.  دوم آب سپهر یعنی دریاها، دریاچه ها، رودخانه ها و آب های زیرزمینی. باز هم اصفهان را در نظر بگیرید؛ تمدنی که  طی چندین هزار سال در اصفهان شکل گرفته مدیون دریاچه ای باستانی بوده که امروزه به نام تالاب گاوخونی می شناسیم. پیدایش و تداوم این تمدن همچنین وابسته به رودخانه زاینده رود بوده و هست. اصفهان با زاینده رود و اصفهان بدون زاینده‌رود را نمی توان دارای آب و هوای یکسان دانست چون رودخانه نیز جزو بازیگرانی است که در شکل گیری آب و هوای شهر نقش بازی می کند. دمای شهر اصفهان در زمان هایی که آب در رودخانه جاری است دو درجه سلسیوس خنک تر از زمان هایی است که رودخانه خشک است. سوم یخ سپهر؛ گرچه یخ حالت جامد آب است و باید یخچال های کوهستانی و برف خوان ها را بخشی از آب سپهر به حساب آورد؛ اما به دلیل نقش مهمی که برف و یخ دارد شایسته است از آن جداگانه نام برده شود. مثلا اصفهان موجودیت خود را مدیون برف‌خوان های زاگرس میانی است. تغییرات پوشش برف روی زردکوه هم بر آبدهی زاینده رود اثر دارد و هم دمای مناطق بالادست حوضه زاینده رود را تعیین می کند. کاهش پوشش برف در زاگرس میانی هم به معنی کم آب و سیلابی شدن بالادست رودخانه و هم به معنی گرم شدن آن است. پس درست است که زردکوه در صدوپنجاه کیلومتری غرب شهر اصفهان جا گرفته؛ اما تغییرات پوشش برف روی زردکوه آب و هوای شهر اصفهان را تغییر می دهد؛ زیرا یخ سپهر در تعیین آب و هوا نقش بازی می کند. چهارم سنگ سپهر؛ سطح زمین، انرژی تابشی خورشید را جذب کرده و گرم می شود، سپس گرمای خود را به هوای مجاور خود منتقل می کند. به بیان دیگر هواسپهر انرژی گرمایی خود را از زمین دریافت می کند. هر تغییری که در سطح زمین رخ دهد بر مقدار انرژی دریافتی هوا از زمین اثر می گذارد و رفتار هواسپهر را تغییر می دهد. مثلا گسترش شهر اصفهان طی دهه های گذشته که گاه با تبدیل زمین‌های کشاورزی دورتادور اصفهان به مناطق مسکونی همراه بوده موجب تشکیل و گسترش جزیره گرمایی روی شهر اصفهان شده به طوری که دمای شهر اصفهان در هنگام شب دو درجه از مناطق پیرامون خود بیشتر است. پنجم زیست سپهر؛ گیاهان و جانورانی که در منطقه زندگی می کنند هم از آب و هوای آن محل اثر می پذیرند و هم بر آن اثر می گذارند. مثلا بیشه‌های کرانه های زاینده رود در تعدیل دما نقش دارند. هوای مطبوع کنار رودخانه تا اندازه ای مدیون همین بیشه‌هاست.  
مهم تر از تمام آن چه در مورد این پنج دستگاه بزرگ مطرح شد،«دستکاری» یک بخش کوچک در هر یک از این دستگاه ها زنجیره ای از تغییرات را دیر یا زود در دیگر بخش های همان دستگاه ها و در اجزای دیگر دستگاه ها ایجاد می کند. به همین دلیل هر تغییر به ظاهر کوچک ممکن است پیامدهای بزرگ و برگشت ناپذیری داشته باشد. از آنجا که ممکن است اثرات دستکاری هایی که در یکی از بخش های یک دستگاه انجام می دهیم مدت ها بعد ظهور کند نباید عدم دریافت پاسخ در کوتاه مدت را به حساب بی اهمیت بودن این دستکاری ها گذاشت. طبیعت گاهی دیرگیر اما بسیار سخت گیر است. مثلا روستاییانی که در پای کوه کرکس سال های سال  برای سوخت خود بوته های اطراف روستاهایشان را ریشه کن می کردند، روزی دارو ندار خود را در سیلی که روی همین زمین های عریان شده جاری شد از دست دادند و ناچار به کوچ شدند و سر از اصفهان و تهران درآوردند.   
پس می بینید که اقلیم یا آب و هوا ،دستگاه بسیار بزرگی است که محصول روابط تودرتوی چندین دستگاه بزرگ در طبیعت است. اگر هر یک از عناصر این دستگاه ها چنان تغییر کند که انسان را ناچار کند شیوه زندگی خود را تغییر دهد، می توان گفت تغییر اقلیم رخ داده است. این تغییرات ممکن است کوچک یا بزرگ و برگشت پذیر یا برگشت ناپذیر باشند. در چندین دهه اخیر دمای حوضه زاینده رود افزایش یافته، بارش کاهش یافته، پوشش برفی کاهش یافته، تعداد روزهای یخبندان کم شده، زاینده رود و تالاب گاوخونی خشکیده و  روی شهر اصفهان جزیره گرمایی پدید آمده است. این ها تغییرات اقلیمی است و این تغییرات بر زندگی مردم اثر گذاشته است.    
آیا امکان دارد تغییرات اقلیمی به حالت قبل از خود بازگردد و یا می تواند پدیده ای بدون بازگشت  باشد؟
تغییراتی که در آب و هوا رخ می دهد ممکن است در هر جهتی باشد. آب و هوا ممکن است رو به خشکی پیش برود یا برعکس منطقه ای خشک ممکن است با گذشت زمان آب و هوایی پربارش تر را تجربه کند. تغییرات طبیعی آب و هوایی ممکن است ناگهانی یا تدریجی باشد. مثلا فوران های بزرگ آتشفشانی ممکن است آب و هوا را ناگهان تغییر دهد؛ چون مقدار زیادی گرد و غبار وارد هوا می شود و مانع رسیدن تابش خورشید به زمین خواهد شد. گرچه چنین تغییری به ناگهان پدید می آید؛ اما بازگشت به حالت قبلی ممکن است حتی چندین دهه به طول بیانجامد. از طرف دیگر مثلا تغییرات محور زمین نیز بر تابش دریافتی زمین در فصول مختلف سال اثر می گذارد؛ اما این تغییرات تدریجی است و چند ده هزار سال زمان می برد. گیاهان و جانوران معمولا با تغییرات تدریجی کنار می آیند و خود را با شرایط جدید محیط سازگار و هماهنگ می کنند؛ اما در مورد تغییرات ناگهانی تعداد زیادی از گیاهان و جانوران منقرض می شوند چون فرصت سازگاری با شرایط جدید را پیدا نمی کنند. دستکاری هایی که انسان در محیط انجام می دهد می تواند سرعت تغییرات آب و هوایی را افزایش دهد  به همین دلیل این دستکاری ها ممکن است پیامدهای خطرناکی داشته باشد.   
تغییر اقلیم در ایران چقدر جدی است؟
مهم ترین تغییری که طی دهه های گذشته در آب و هوای ایران رخ داده، افزایش دمای کشور است. افزایش دما سبب کاهش پوشش برفی کشور هم شده است. از این گذشته افزایش دما موجب افزایش نیاز آبی کشور شده است. افزایش دما شرایط را برای گسترش آفات فراهم می کند. این افزایش دما در زمانی رخ داده که طی چند دهه گذشته دستکاری های گسترده ای در ایران انجام شده است. یکی از مهم ترین این دستکاری ها تخلیه کردن سفره های آب زیر زمینی است  چون اساسا تمدن ایرانی از آغاز بر منابع آب زیر زمینی استوار شده بوده و وجود قنات، گواه بر این ادعاست از دست رفتن آب های زیر زمینی به این معناست که شهرهای بزرگی از جمله اصفهان که امروز بخش بزرگی از جمعیت کشور را در خود جا داده اند، حیات طبیعی ندارند. به عبارت دیگر دیروز روستاها و شهرها حیات خود را مدیون تولیداتی بودند که اساس آن منابع آب زیر زمینی و سطحی محلی بود؛ اما امروز روستاها و شهرها حیات خود را وامدار منابع مالی حاصل از تجارت برون مرزی نفت هستند. به همین خاطر تعادل میان توان محیطی و تعداد جمعیت بر هم خورده است؛ به بیان دیگر منابع طبیعی محیط توان تامین نیازهای این جمعیت ها را ندارند. هرگونه خلل در تجارت برون مرزی حیات این شهرها را تهدید می کند؛ چون این شهرها وابسته به منابع مالی حاصل از این تجارت هستند نه متکی به تولیدات حاصل از  منابع محلی.    
آیا تغییرات اقلیمی همیشه در جهت خشکسالی پیش می رود یا برعکس آن هم رخ می دهد؟
تغییرات ممکن است در هر دو جهت رخ دهد.
آیا امکان دستکاری در تغییرات اقلیمی وجود دارد و می توان به نوعی این تغییرات را به صورت ارادی برای یک منطقه خاص در دنیا ایجاد کرد؟
بشر به درجه ای از پیشرفت نرسیده است که بتواند تغییرات کنترل شده گسترده ای در آب و هوا ایجاد کند. تغییرات کوچک و محلی انجام می شود؛ اما دستکاری کنترل شده هنوز امکان پذیر نیست. مثلا با ساخت و گسترش شهرها انسان عملا آب و هوا را دستکاری می کند و به همین دلیل آب و هوای شهر و مناطق پیرامون شهر با هم تفاوت دارد. برای نمونه آلودگی هوا در مناطق شهری امروز به مشکل بزرگی تبدیل شده است. نمونه دیگر افزایش گازهای گلخانه ای در هواست که توسط انسان انجام شده و آب و هوا را تغییر داده است. این تغییرات توسط بشر انجام شده اما انسان خود کنترلی بر آن و پیامدهای آن ندارد، به همین دلیل این دستکاری ها بسیار خطرناک است.
شدت تغییرات اقلیمی در ایران چگونه است و علت آن چیست؟
افزایش دما مهم ترین تغییری است که طی دهه های اخیر در آب و هوای ایران رخ داده است. این تغییرات هم علل طبیعی دارد و هم در برخی مناطق نقش دستکاری های انسان در طبیعت در آن دیده می‌شود. مثلا دمای دست کم دویست کیلومتر مربع از زمین هایی که بین سامان تا سد زاینده رود قرار گرفته اند به دلیل تغییر کاربری زمین تغییر کرده است. در عین حال به دلایلی که هنوز به درستی برای ما روشن نیست دمای حوضه زاینده رود از زمان بر تخت نشستن ناصرالدین شاه به بعد رو به افزایش بوده  و این افزایش دما طی دهه های اخیر در سراسر ایران رخ داده است. شدت افزایش دما در ایران دست کم دو برابر شدت افزایش دمای جهان است. موضوع این جاست که ایرانیان باید خود را برای زندگی در این شرایط دمایی جدید آماده کنند و مردم از دستکاری در طبیعت که افزایش دما را تشدید می‌کند، بپرهیزند.
آیا خشکی زاینده رود ناشی از تغییرات اقلیمی است؟
طی دهه گذشته، بارش حوضه زاینده رود کاهش یافته، پوشش برفی آن کاهش یافته  و در چند دهه گذشته دمای حوضه افزایش یافته است؛ اما این تغییرات را نمی توان عامل خشکیدن زاینده رود دانست. زاینده رود خشکانده شده و در خشکاندن آن عوامل متعددی نقش داشته اند.  بر هم زدن نظام مدیریت آب یکی از این عوامل است. حقیقت این است که برگرداندن نظام مدیریت یکپارچه بر آب زاینده رود می تواند در بهبود شرایط رودخانه موثر باشد. از سوی دیگر بارگذاری های سنگینی که بر آب این رودخانه انجام شده از توان رودخانه خارج بوده و تجدید نظر در این بارگذاری ها نیز می تواند شرایط رودخانه را بهبود ببخشد. بنابراین نه طبیعت بلکه انسان را باید عامل خشکاندن و نه خشکیدن زاینده رود دانست.
در کدام مناطق ایران تغییرات اقلیمی شدت بیشتری دارد؟
تغییرات آب و هوایی در مناطق کوهستانی کشور بسیار مهم تر است؛ زیرا ایران به منابع آبی حاصل از برف‌خوان هایی که در این کوه ها شکل می گیرند وابسته است. زردکوه و شیر کوه مادر تمام مردمانی هستند که در دامن این کوه ها زندگی می کنند، با مادر خود مهربان باشید. کوه ها به دلیل گرمایش جهانی توان خود برای نگه داشت برف را از دست می دهند و در نتیجه توان خود برای تامین منابع آبی پایدار را از دست خواهند داد. باید خود را برای زندگی با همان مقدار آبی که طبیعت در دسترس ما می گذارد آماده کنیم و با محیط زیست خود سازگار و هماهنگ باشیم.
 
نویسنده : مرضیه محب رسول